klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki
w związku z klęską konfederacji radomskiej i jej postulatów na sejmie delegacyjnym, a także utratą suwerenności na rzecz Rosji oraz grabieżami rosyjskich wojsk niezadowolona szlachta w lutym 1768 roku w miejscowości Bar (przy granicy z Turcją) pod wodzą Józefa Pułaskiego i braci Michała i Adama Krasińskich odnowiła akt konfederacji w obronie „wiary i wolności”. Początkowy ruch religijny przekształcił się w zbrojne wystąpienie przeciwko Rosji i królowi (nazywany pierwszą insurekcją narodową). Konfederacja skupiła wszystkie stany – szlachtę, mieszczaństwo i chłopów – z czasem część wojsk koronnych w związku z planowaną reformą kawalerii narodowej, zaczęły przechodzić na stronę barzan. Głównymi postulatami było przywrócenie dawnych praw ustrojowych oraz detronizacja Poniatowskiego, którego miejsce miał zająć Wettin. Z Ukrainy ruch rozszerzył się na cały kraj. Buntownicy narodowej sprawy liczyli na pomoc państw zainteresowanych osłabieniem Rosji (Turcja, Francja, Austria) i rzeczywiście Wielka Porta zaatakowała państwo Katarzyny II w październiku 1768 roku. Zanim jednak do tego doszło wojska rosyjskie rozbiły główne siły konfederatów na Ukrainie. Buntownicy zaczęli prowadzić wojnę partyzancką, destabilizując sytuację w kraju.

Państwa ościenne, mimo iż zainteresowane dywersją antyrosyjską, nie poparły konfederatów. Zażądały utworzenia organu zwierzchniego konfederacji Generalności, która nie mogła szybko się ukonstytuować ze względu na dwie frakcje wśród buntowników. Pierwsza reprezentowana przez biskupa Adama Krasińskiego pragnęła rozmów z Warszawą, druga związana z Wettinami pragnęła detronizacji króla. Generalność utworzona została dopiero jesienią 1769 roku. W związku z klęskami Turcji zarówno na lądzie (Jassy i Bukareszt w ręku Rosjan), jak i na morzu, Francja, bojąc się wzmocnienia caratu, zdecydowała się pomóc barzanom, wysyłając swych instruktorów wojskowych oraz wspierając walczących finansowo.

Generalność ogłosiła akt detronizacji Stanisława Augusta, domagając się nawet jego głowy. W 1771 roku wojna domowa pod wpływem kilku zwycięstw wojsk rosyjskich dowodzonych przez Wiktora Suworowa nad konfederatami zaczęła wygasać. Mimo zajęcia przez barzan Częstochowy i zamku na Wawelu ich założenia polityczne zniechęciły sojuszników do współpracy. Brak współpracy z Warszawą i nieudana akcja porwania króla ostatecznie skompromitowały ruch i doprowadziły do jego załamania.