Nowoczesne ruchy polityczne na ziemiach polskich
Historia Polski klp.pl klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki
Ożywienie polityczne na ziemiach polskich pod zaborami rozpoczęło się w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Z jednej strony wypalały się idee pracy organicznej, a dojrzałość zyskiwało nowe pokolenie, z drugiej napływały ważkie idee z państw europejskich. Na większe zainteresowanie polityką wpłynął także szybki rozwój przemysłu i pojawienie się kwestii robotniczej.

Idee nacjonalistyczne

W Warszawie w 1886 roku zostało założone pismo „Głos” (Jan Ludwik Popławski, Józef Potocki, Marian Bohusz), które odwoływało się do koncepcji demokratycznych, a także podkreślało rolę ludu w ciągłości narodowej tradycji. Założyciele pisma pragnęli aktywizacji ideowej. Uczestnicy powstania dążyli do ożywienia narodowych tęsknot za niepodległością. Między innymi Zygmunt Miłkowski za pośrednictwem Zygmunta Balickiego spowodował w 1886 roku powstanie Związku Młodzieży Polskiej (Zet), organizacji, która dążyć miała do niepodległości Polski. Z jego inicjatywy rok później powstała w Genewie Liga Polska, której zadaniem było „przysposobienie i skupienie wszystkich sił narodowych celem odzyskania niepodległości Polski w granicach przedrozbiorowych na podstawie federacyjnej i z uwzględnieniem różnic narodowościowych”.
Ustawa Ligi Polskiej z 1887 roku
1.Zadaniem Ligi jest przysposobienie i skupienie wszystkich sił narodowych, celem odzyskania niepodległości Polski w granicach przedrozbiorowych, na podstawie federacyjnej i z uwzględnieniem różnic narodowościowych, nie spuszczając z oka i tych części dawnej Rzeczpospolitej, co od niej odpadły. (...)
10. Centralizacja jako władza zwierzchnia powinna ująć całkowicie sprawę narodową w swojej ręce i nie spuszczając z oka niczego, co by jej pomóc lub zaszkodzić mogło, postawić ją powoli i oględnie na stanowisku sprawy europejskiej.
11.Zasadą, której się Centralizacja trzyma i w umysł wpajać będzie, jest, że naród polski na żadną obcą, pomoc liczyć nie może, tak długo, aż za pomocą wyrobienia w sobie siły i wykazywania takowych pozyska ufność polityczną. (...)
15.Centralizacja winna obmyśleć i przygotować wszystkie środki do czynnego wystąpienia narodowego w chwili stosownej i starać się, nie tylko zdarzenia umożliwiające ruch narodowy przewidywać, ale w miarę możności i wywoływać te zdarzenia i wypadki, które by obronę praw narodowych ułatwić nam mogły.

16. W odniesieniu do kraju, Centralizacji działalność będzie miała na celu połączenie swoiste narodu całego, dla dopięcia celu głównego. Na ten koniec Centralizacja oddziaływać będzie na kraj i na rozrzuconych po świecie rodaków, ażeby się ze sobą zbliżali, zapoznawali i łączyli, ażeby w kwestiach politycznych szli jednym torem. Gdyby naraz niemożliwym było połączenie wszystkich części Polski w jedną część polityczną, starać się o to, ażeby aby się części rozerwane stopniowo, według możliwości i okoliczności łączyły, nie spuszczając a oka jednak celu głównego.
17.Póki kraj pozostaje pod panowaniem obcym, Centralizacja starać się będzie o wzmocnienie żywiołu polskiego i bronienie go od wpływów obcych,(...) (...)

Organizacja nawiązywała do manifestu Towarzystwa Demokratycznego Polskiego z 1836 roku. Liga Polska zdołała przyciągnąć środowisko „Głosu” i Zet, jednak dzięki temu odzyskanie niepodległości odsunęło się na dalszy plan, zaś najważniejsza stała się obrona praw narodu polskiego i jego rozwój polityczny oraz społeczny. Liga działała głównie na terenie Królestwa. Prowadziła edukację wśród chłopów i biedoty miejskiej, a w latach dziewięćdziesiątych zaczęła organizować demonstracje publiczne (np. z okazji setnej rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja). Na czoło organizacji wybijał się młody Roman Dmowski, który doprowadził do zmiany nazwy w 1893 roku w Ligę Narodową. Po aresztowaniach do których doszło w 1894 roku (demonstracja w związku z rocznicą insurekcji kościuszkowskiej) kierownictwo Ligi (Dmowski, Balicki, Popławski) przeniosło się do Lwowa, gdzie powstało legalne Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne. Stronnictwo istniejące w zaborze rosyjskim nielegalnie uznawało za swój cel osiągnięcie niepodległości i przywrócenie państwa polskiego, jednak nie nawoływało do walki zbrojnej, a do „samoistnej pracy narodowej”, w granicach prawa trzech zaborców. W programie powielano niektóre tezy z programu organicznikowskiego. Wsparto między innymi rozpoczętą przez Prószyńskiego akcję edukacyjną na wsi, łącząc ją z nadawaniem określonej treści ideowej. Służyło do tego założenie w 1899 roku Towarzystwa Oświaty Narodowej, które szerzyło oświatę na wsi, prowadziło akcję uświadamiania narodowego, propagowało nacjonalizm i solidaryzm społeczny prowadziło kółka rolnicze, biblioteki itp. Liga podporządkowała sobie także galicyjskie Towarzystwo Szkoły Ludowej. Rozwijali także kontakty z emigracją amerykańską oraz europejską. W miarę topnienia radykalizmu grupy związanej z Ligą Narodową (zwani byli narodowcami, nacjonalistami, wszechpolakami, endekami) zbliżała się do środowiska ziemian, jednak o ich prawdziwej sile świadczyło zbliżenie do mas, co wiązało się z poszerzaniem świadomości przynależności do narodu polskiego.

Dmowski za cel Ligi Narodowej, obok wskrzeszenia państwa polskiego, stawiał sobie umocnienie wspólnoty narodowej Polaków, w starciu zarówno z zaborcami, jak i obcymi etnicznie narodami zamieszkującymi tereny polskie (Żydzi, Ukraińcy, Litwini). Pragnął je spolonizować i nie dopuścić do ich aktywności na tle politycznym, gospodarczym czy społecznym. Trzeba także pamiętać, że jednym z haseł nacjonalistów był antysemityzm. Idea ta mogła się rozwijać na przełomie XIX i XX wieku w wyniku emancypacji części Żydów i ich konkurencji ekonomicznej z Polakami. Oprócz tego głównym politycznym przeciwnikiem wszechpolaków byli socjaliści (przypisywali nawet temu ruchowi żydowskie pochodzenie).

Idee socjalistyczne

Konsekwencją industrializacji ziem polskich było wytworzenie się nowej warstwy społecznej – proletariatu przemysłowego. Inicjatywa stworzenia w Królestwie Polskim organizacji socjalistycznej pojawiła się w 1874 roku wśród kół studentów polskich uczących się w Rosji. Pierwsze koła socjalistów powstawały w Warszawie w II połowie lat siedemdziesiątych. Program ich działania - „Program Socjalistów Polskich” - powstał w 1879 roku w Szwajcarii i zakładał walkę klas oraz solidarność międzynarodową robotników, rewolucję społeczną orza rozprawę z kapitalizmem. Jeden organizatorów kółek socjalistycznych w Królestwie - Ludwik Waryński - w 1882 roku utworzył Socjalistyczno-Rewolucyjną Partię Proletariat – pierwszą polską partię socjalistyczną (odwoływał się do marksizmu).
Odezwa Komitetu Robotniczego Partii Socjalno - Rewolucyjnej „Proletariat” z 1 września 1882 roku
Zważywszy, że interesy wyzyskiwanych nie dadzą się pogodzić z interesami wyzyskujących i żadną miarą nie mogą iść po jednej drodze w imię fikcyjnej jedności narodowej; zważywszy natomiast, ze interes tak robotników miejskich, jak i ludu pracującego na wsi jest wspólny: proletariat polski całkowicie oddziela się od klas uprzywilejowanych i występuje z nimi do walki jako samodzielna klasa, odrębna zupełnie w swych ekonomicznych, politycznych i moralnych dążeniach.(...)
Dążenia i cele swoje proletariat polski formułuje w sposób następujący:

I. Pod względem ekonomicznym, zgodnie z zasadami socjalizmu, przyjętymi na kongresach międzynarodowych przez proletariat wszystkich krajów, żądamy: 1)aby ziemia i narzędzia pracy przeszły z rąk jednostek na wspólną własność pracujących, na własność socjalistycznego państwa, 2)aby praca najemna zamieniona była przez pracę zbiorową, zorganizowaną w stowarzyszeniach fabrycznych, rzemieślniczych i rolnych, 3)aby każda jednostka miała prawo do korzystania z owoców stowarzyszonej pracy, a to w stosunku do ilości zaofiarowanej przez siebie pracy i ogólnych zasobów państwa. (...)
W celach podniesienia walki ekonomicznej organizacja zaleca:
1. podburzanie robotników przeciw wszelkim formom wyzyskiwania,
2. wywoływanie zmów (strajków) i tworzenie tajnych związków robotniczych,
3. terroryzowanie kapitalistów i ich służby za nieludzkie z robotnikiem obchodzenie się lub odwoływanie się do pomocy policyjnej w zajściach robotniczych,
4. zakładanie w miarę możliwości stowarzyszeń wyłącznie robotniczych. (...)

Głosiła ona zniesienie systemu kapitalistycznego i wprowadzenie socjalizmu, głównym środkiem do osiągnięcia tego miały być strajki oraz terror ekonomiczny i polityczny prowadzony przez robotników i inteligencję zorganizowanych w masową partię.

Postulowano o przyznanie robotnikom pełnych swobód politycznych, zniesienie wyzysku, bezpłatną oświatę, przejście ziemi i narzędzi na własność państwa socjalistycznego. Aresztowania członków w kolejnych latach istnienia doprowadziły w 1886 roku (stracono wówczas czterech „proletariatczyków”) do tego, iż partia przestała istnieć. Jej twórca trzy lata później zmarł w więzieniu. W 1888 roku Ludwik Kulczycki i Julian Marchlewski powołali do życia II Proletariat, który nawiązywał do idei rewolucyjnych i internacjonalistycznych. Obrana jednak przez nich droga terroru nie przysporzyła im wielu zwolenników.

W zaborze pruskim upowszechniane przez niemieckich działaczy idee socjalistyczne nie zyskiwały znaczącego poparcia. W nieuprzemysłowionej Galicji agitację socjalistyczną prowadził Bolesław Limanowski. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych władze zaborcze złagodziły politykę represji wobec socjalistów na terytoriach swoich państw. Polepszyła się także, głównie w Prusach (socjalna polityka Bismarcka) sytuacja robotników. W 1892 roku w Galicji utworzono oddział socjaldemokracji austriackiej, z której powstała Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego. Udało jej się już w 1897 roku wprowadzić trzech posłów do austriackiego parlamentu. Partia głosiła ona postulaty demokratyzacji państwa, większych swobód obywatelskich, podniesienia poziomu życia oraz walki ze „szlachetczyzną”. Ostatecznym celem była odbudowa państwa polskiego z ustrojem socjalistycznym. Wśród przedstawicieli wyróżniał się Ignacy Daszyński. W 1893 roku w zaborze pruskim powstała w ramach socjaldemokracji niemieckiej Polska Partia Socjalistyczna.

W 1889 roku w Królestwie utworzony został Związek Robotników Polskich, który w legalny sposób pragnął walczyć o poprawę życia robotników. Z czasem obok haseł międzynarodowej więzi robotniczej zaczął odwoływać się do hasła niepodległości Polski. W 1892 roku działacze emigracyjni z Paryża postanowili założyć jedną Polską Partię Socjalistyczną (PPS). Uchwalili jej program i rozpoczęli organizować struktury krajowe. Na początku 1893 roku nastąpiło zjednoczenie Związku Robotników Polskich i II Proletariatu i wejście w skład PPS-u. Wyłoniono Centralny Komitet Robotniczy, a organem prasowym stał się wydawany w Londynie „Przedświt”.

Część socjalistów z Kongresówki, nie zgadzając się z programem PPS-u, powołała własną organizację - Socjal-Demokrację Królestwa Polskiego (SDKP). Główną różnicą obu ugrupowań był stosunek do niepodległości. SDKP nie dążyło do przywrócenia państwa polskiego, ale do wzbudzenia świadomości klas pracujących, opowiadało się za ponadnarodowym ruchem socjalistycznym. Teoretyk partii – Róża Luksemburg – uważała, że idea odbudowy Polski podważa solidarność i osłabia dążenia rewolucyjne. Zwolennicy socjalizmu międzynarodowego pragnęli zwalczać „socjalpatriotyzm”. Organizacja, rozbita przez aresztowania w latach 1894-1895, odrodziła się w 1900 roku pod nazwą Socjal-Demokracja Królestwa Polskiego i Litwy, głównie dzięki aktywności Feliksa Dzierżyńskiego, wspomnianej Róży Luksemburg i Juliana Marchlewskiego. W 1903 roku SDKPiL na podstawie uchwały połączyła się z Socjaldemokratyczną Partią Robotniczą Rosji.

Z kolei założyciele PPS łączyli ściśle socjalizm ze sprawą narodową. Odzyskanie niepodległości przez Polskę uważali za warunek zwycięstwa socjalizmu i zniesienia podziałów klasowych. Pod koniec XIX wieku coraz aktywniejszą rolę w ruchu pełnił Józef Piłsudski.

Ruch chłopski

Na ziemiach polskich pod koniec XIX wieku rozwinął się również ruch chłopski. Głównym obszarem była Galicja, gdzie już w latach siedemdziesiątych działał wśród chłopów, odwołując się do idei narodu i katolicyzmu, ks. Stanisław Stojałowski (wydawca pism „Wieniec” i „Pszczółka”), a w latach osiemdziesiątych Bolesław Wysłouch krzewiący wśród chłopów idee narodowe, społeczne i obywatelskie (pismo - „Przyjaciel Ludu”). W 1895 roku galicyjscy posłowie chłopscy założyli Stronnictwo Ludowe przekształcone wkrótce w Polskie Stronnictwo Ludowe z programem antyziemiańskim i demokratycznym.
Program Stronnictwa Ludowego. Zjazd założycielski – 1895 rok

Na posłów do sejmu zalecać będziemy tylko takich, którzy na zgromadzeniach wyborców zobowiążą się jako posłowie: (...)
4.Dążyć do równomiernego rozkładu ciężarów publicznych, a w szczególności do ulg dla rolnictwa, przemysłu i rzemiosła (...);
7.Popierać oświatę przez mnożenie liczby szkół ludowych (średnich kosztem skarbu państwa), polepszenie bytu nauczycieli ludowych a ułatwienie młodzieży dostępu i uczęszczania do szkół średnich przez zmianę utrudniających w tym względzie przepisów organizacyjnych szkolnictwa ludowego, obniżenie czesnego i zniesienie przymusowego umundurowania. Zarazem popierać oświatę fachową przez odpowiednia organizację szkół przemysłowych i rolniczych. Czynić w ogóle wszystko, co oświatę publiczną ułatwia i nie utrudnia.
8.Domagać się uproszczenia sądownictwa w sprawach spornych i niespornych i zniesienia uciążliwych opłat do wymiaru sprawiedliwości przywiązanych (...)
11.Przyspieszyć zmianę ustawy ludowej w tym kierunku, aby ciężar budowy i utrzymania dróg był rozłożony według stopy podatkowej ze skasowaniem myt (...);
13.W interesie rękodzielnictwa upominać się o wydanie ustawy przemysłowej, która by chroniła drobny przemysł przed nawałą szalbierczych przedsiębiorstw fabrycznych ze szkodą publiczności, a przemysł domowy do ucisku fiskalnego;
14.Starać się o tępienie lichwy i organizację kredytu dla drobnego rolnika i przemysłowca;
17.Naglić na rychle zaprowadzenie krajowych przytulisk dla kalek i starców, domów przymusowej pracy i kolonii karnych, tudzież używania więźniów kryminalnych do wszelkich robót publicznych ;
19.Wejżeć na politykę cłową państwa, by wyrobom przemysłu krajowego zapewniony mógł być odbyt na wschodzie;
20.Przyśpieszyć organizację obrony od pożarów z równoczesnym utworzeniem krajowego funduszu pożyczkowego na przyrządy ogniowe dla gmin i zaprowadzeniem przymusu asekuracyjnego;(...)

Dzięki sukcesowi w wyborach w 1907 roku zbliżyli się do konserwatystów i w imię solidarności narodowej działali w Wiedniu w Kole Polskim.


  Dowiedz się więcej
1  Powstania kozackie na Ukrainie
2  Panowanie Jana III Sobieskiego
3  O kształt granic II Rzeczypospolitej



Komentarze
artykuł / utwór: Nowoczesne ruchy polityczne na ziemiach polskich
Linia



    Dodaj komentarz (komentarz może pojawić się w serwisie z opóźnieniem)
    Linia

    Imię:
    E-mail:
    Tytuł:
    Komentarz: