Bohdan Chmielnicki - słownik postaci
klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki
(ur. 1595, zm. 1657) hetman kozacki, przywódca powstań na Ukrainie. Po bitwie pod Cecorą dostał się na dwa lata do tureckiej niewoli, następnie związał się z Kozakami rejestrowymi, zasiadał w gronie starszyzny, posłował do króla Polski po zdławionym powstaniu w 1638 roku. Wypowiedział posłuszeństwo Rzeczpospolitej (w trakcie przygotowań Władysława IV do kampanii przeciw Turcji) i zbiegł na Sicz, gdzie wywołał w 1648 roku powstanie, jako hetman zaporoski. Zwyciężył nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem, a następnie Piławcami polskie wojska. Obległ na czele wojsk kozackich i tatarskich Lwów i Zamość. Rzeczpospolita uznała go za hetmana zaporoskiego. Pod wpływem duchowieństwa prawosławnego sprzyjał idei niezależności Ukrainy. W tym celu wywołał kolejne powstanie, które przekształciło się w powstanie narodowe, dzięki podjęciu haseł obrony prawosławia i wyzwolenia ludu ruskiego spod ucisku feudalnego. Wraz z chanem krymskim Islamem Girejem zwyciężył pod Zborowem, dzięki czemu uzyskał zwiększenie rejestru kozackiego do 40 tysięcy. Po klęsce pod Beresteczkiem na mocy ugody w Białej Cerkwi w 1651 roku rejestr zmniejszono do 20 tysięcy.

W 1652 roku zaczął pertraktację z Rosją, planując oddanie Ukrainy pod carskie zwierzchnictwo. Po zwycięstwie pod Batohem (krwawo wymordowano polskich jeńców z hetmanem Kalinowskim na czele) opanował Mołdawię. Na mocy ugody perejasławskiej z 1654 roku oddał Ukrainę pod zwierzchnictwo Rosji. Postępy jego armii zostały powstrzymane w bitwie pod Jezierną. Zbliżenie Rzeczpospolitej i Moskwy zagroziło planom uniezależnienia Kozaczyzny i skłoniło Chmielnickiego do podpisania układu w Radnot zakładającego rozbiór Polski między Jerzego Rakoczego, Karola X Gustawa, Fryderyka Wilhelma i Bogusława Radziwiłła. Plany utworzenia nowego organizmu państwowego na Ukrainie ostatecznie nie powiodły się, a starszyzna kozacka podzieliła się na zwolenników współpracy z Rosją, Turcją i Polską.