Uniwersał Połaniecki - słownik pojęć historycznych
klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki
7 maja 1794 roku w celu rozszerzenia insurekcji kościuszkowskiej na całe społeczeństwo, także warstwę włościan (chłopów), Tadeusz Kościuszko jako dyktator wydał Uniwersał Połaniecki (wojska Kościuszki stacjonowały w okolicach Połańca). Akt ten regulował ekonomiczną i społeczną sytuację stanu szlacheckiego. Przede wszystkim znosił przywiązanie chłopów do ziemi, jeśli spłacili długi i podatki wobec właścicieli. Ich prawa do uprawy gruntów zostały umocnione.

Zlikwidowana została także sądowa władza panów nad chłopami - strony te stawały się sobie równe a ich zatargi miały się rozgrywać przed sądem tzw. dozorcy (wyższa instancja sąd komisji porządkowej). Ponadto uniwersał zmniejszał wymiar pańszczyzny (w niektórych wypadkach o połowę), a chłopi, którzy wzięli udział w pospolitym ruszeniu, mieli zawieszone pańszczyźniane obowiązki. Uniwersał z jednej strony spotkał się z odrzuceniem przez szlachtę, z drugiej nie wzbudził wśród chłopów oczekiwanego entuzjazmu. Jego zasady pod koniec trwania powstania zostały cofnięte.