pańszczyzna - słownik pojęć historycznych
klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki
przymusowa praca i posługi chłopa na rzecz pana feudalnego w zamian za użytkowanie gospodarstwa, stanowiące jeden z przejawów poddaństwa chłopów. Obowiązek odrabiania pańszczyzny wiązał się w Polsce z powstaniem gospodarki folwarcznej w XV wieku. Pańszczyzna była praktycznie nieograniczonej ilościowo siły roboczej.

W miarę rozwoju gospodarki folwarcznej szlachta dążyła do zwiększenia zobowiązań chłopów na rzecz folwarku, dokonując równocześnie likwidacji gospodarstw chłopskich. Upadek folwarku w XVIII wieku spowodował zmniejszenie zapotrzebowania na pracę pańszczyźnianą, co spowodowało zamianę jej na czynsz. Istniejące folwarki w dalszym ciągu korzystały jednak z darmowej pracy chłopów w ramach obowiązku pańszczyźnianego.

Utrzymanie poddaństwa chłopów i pańszczyzny stanowiły przeszkodę w rozwoju gospodarki kapitalistycznej. Zniesiona w wyniku reform przeprowadzonych przez państwa zaborcze w poł. XIX wieku.