Polska pod zaborami (1795-1918)

Legiony Polskie - udział w wojnach napoleońskich (1797-1802)

W Paryżu w 1794 roku powstała organizacja emigracyjna Agencja, która reprezentowała umiarkowane skrzydło w narodowej sprawie. Za cel stawiała sobie „dążenie do świętego celu podźwignięcia Ojczyzny”. Przeciwstawiała się Deputacji również emigracyjnej organizacji lewicowej, popierającej działania spiskowe na terenie kraju po upadku powstania kościuszkowskiego. Agencja zgłosiła się do walczącego we Włoszech Napoleona z prośbą o utworzenie ochotniczych oddziałów polskich.

Na podstaw... więcej



Księstwo Warszawskie (1807-1812)

Okoliczności utworzenia Księstwa Warszawskiego

Nadzieje Polski na odzyskanie niepodległości przekreślił pokój pomiędzy Francją i Austrią zawarty w Lunéville z lutego 1801 oraz pokój pomiędzy Rosją i Francją zawarty w Paryżu w październiku 1801 roku. Traktaty zarówno z Austrią, jak i Rosją zawierały tajne klauzule, w których Napoleon zobowiązywał się do niepopierania Polaków, w zamian za niepopieranie przez zaborców francuskich rojalistów na emigracji (przeciwników Napoleona). Istnienie Legionów Polskich stracił... więcej



Sprawa polska na kongresie wiedeńskim

Od początku 1813 roku terytorium Księstwa Warszawskiego wraz z Gdańskiem okupowane było przez wojska rosyjskie. Na kongresie wiedeńskim (1814-1815) jednym z głównych problemów była sprawa polska. Car Aleksander I za namową księcia Adama Jerzego Czartoryskiego przychylał się do pomysłu odbudowy Polski pod własnym berłem, dlatego zażądał dla siebie całego Księstwa Warszawskiego. O ile godziły się na to Prusy (w zamian za Saksonię), o tyle zaprotestowali, powołując się na zasadę równowagi sił, Anglia, Austria... więcej



Ustrój Królestwa Polskiego (1815-1830)

Królestwo Polskie zajmowało obszar około 128,5 tysięcy km², zamieszkiwany przez 3,3 miliona ludności. Zasady ustrojowe i administracyjne zostały opracowane przez kilkunastoosobowy komitet polski pod przewodnictwem księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, zebrane w konstytucję, którą następnie 27 października 1815 roku nadał car Aleksander I. Konstytucja z 1815 roku modyfikowała ustrój Księstwa Warszawskiego w duchu konserwatywnym, nawiązywała do „Karty konstytucyjnej” Ludwika XVIII, wprowad... więcej



Funkcjonowanie Królestwa Polskiego (1815-1830)

Pierwszym namiestnikiem Aleksandra I w Królestwie został dawny generał napoleoński – Józef Zajączek. Z powodu podeszłego wieku w pełni podporządkowywał się on woli cara. Po jego śmierci w 1826 roku kompetencje namiestnika przejęła Rada Administracyjna, jako najwyższy organ władzy wykonawczej.

Konstytucja Królestwa już od samego początku nie była w pełni przestrzegana. Ministrowie świadomi sytuacji rezygnowali otwarcie z dążeń niepodległościowych, skupiając się na reformach gospodarczych czy oświatowych (Sta... więcej



Organizacje opozycyjne w Królestwie Polskim

Legalna opozycja przeciwstawiała się niekonstytucyjnym decyzjom już od pierwszych lat istnienia Królestwa, jednak unikała wyraźnych wystąpień. Rekrutowała się głównie z ziemiaństwa i związana była z przejmowanymi z Zachodu ideami liberalizmu, przeciwstawiała się rewolucyjnym formom walki politycznej. Obronę swobód i praw opozycja próbowała forsować w legalnej prasie („Gazeta Codzienna”, „Orzeł Biały”), którą jednak w 1819 roku ocenzurowano. Podobnie rozprawiono się z legalną opozycją w sejmie.... więcej



Powstanie listopadowe – przyczyny, przebieg, skutki

Okoliczności wybuchu powstania listopadowego

Po koronacji Mikołaja I na króla Polski w Warszawie w maju 1829 roku polityka caratu wobec Królestwa Polskiego zaostrzyła się. Ostatecznie zniknęły nadzieje na przyłączenie pozostałych ziem polskich – Litwy, Wołynia i Podola. Poza Królestwem rozpoczęła się stopniowa rusyfikacja ziem polskich (przesiedlenie na wschód ludności zaściankowej, plan „nawracania unitów na prawosławie", cenzura). W Królestwie coraz większy wpływ na rządy mieli książę Konstan... więcej



Wielka Emigracja

Próby utworzenia organizacji emigranckiej

Po upadku powstania listopadowego około 50 tysięcy polskich żołnierzy oraz cywilów popierających powstanie znalazła się na terytorium Austrii i Prus, gdzie została internowana. Jedynie oficerowie mogli liczyć na dobre traktowanie, zaś większość żołnierzy, została zmuszonych do powrotu do kraju. Część z nich została zesłana wkrótce na Sybir. Reszta jesienią 1831 roku wyruszyła przez państwa niemieckie na Zachód do Francji. Zdecydowaną większość z około dziesięciotysięcznej grupy e... więcej



Zabór pruski, Rzeczpospolita Krakowska i Galicja (1815-1846)

Zabór pruski

Z ziem departamentu poznańskiego, bydgoskiego i fragmentu kaliskiego utworzono zgodnie z postanowieniami kongresu wiedeńskiegoWielkie Księstwo Poznańskie o powierzchni 29 tysięcy km² i liczbie ludności ok. 850 tysięcy. Zostało ono włączone do struktur państwowych Królestwa Pruskiego. W 1823 roku powołano w całych Prusach doradcze zgromadzenia prowincjonalne, jednak o ograniczonych kompetencjach (funkcje samorządowe i doradcze). Wybory oparte były na cenzusie majątkowym i feuda... więcej



Powstanie krakowskie 1846 i Wiosna Ludów na ziemiach polskich

Na początku 1846 roku w Wielkim Księstwie Poznańskim aresztowano przywódców tamtejszej konspiracji dążących do wybuchu ogólnonarodowego powstania. Do działań powstańczych doszło jedynie w okolicach Krakowa (podejrzewa się, ze Austria nie utrudniała ich początkowo, by mieć pretekst do wcielenia Rzeczpospolitej Krakowskiej).

Rewolucja krakowska 1846

18 lutego 1846 roku powstańcy bezskutecznie zaatakowali Tarnów, zaś dzień później wybuchła rabacja galicyjska, a wojska austriackie wkroczyły do Krakowa. Rewo... więcej



Sytuacja międzynarodowa i krajowa przez wybuchem powstania styczniowego

Wojna krymska

Po stłumieniu ruchów rewolucyjnych w 1849 roku wobec ziem polskich wzmożono represje. Zanikły także organizacje konspiracyjne. Na emigracji najtrudniejsza sytuacja była we Francji, gdzie niechętny polskim emigrantom cesarz Napoleon III (od 1852 roku) ograniczył zasiłki dawnym uchodźcom, a nowym zabronił wstępu do Francji. Centralizacja TDP przeniosła się do Londynu, zaś niezależne od Centralizacji „Koło” szukało porozumienia z Napoleonem III. Nadzieję na niepodległość wzbudzi... więcej



Powstanie styczniowe – przyczyny, przebieg, skutki

Okoliczności wybuchu powstania styczniowego

Wiosną 1862 roku Rosjanie wpadli na trop tajnej organizacji oficerskiej spiskującej przeciw carowi i rozstrzelali trzech jej członków. Jeden z oficerów porucznik Andrzej Potebnia dokonał nieudanego zamachu na urzędnika carskiego, a następnie zbiegł do Londynu, gdzie nawiązał współpracę z rosyjskimi rewolucjonistami. W obawie przed wysłaniem wojsk rosyjskich (gdzie służyło wielu Polków) w głąb Rosji Jarosław Dąbrowski zaplanował powstanie na lato. Sprzeciwiła się temu cz... więcej



Zabór rosyjski po upadku powstania styczniowego

Po upadku powstania styczniowego nastąpił dalszy proces rusyfikacji ziem polskich i unifikacji Królestwa Polskiego. Polskie urzędy rozwiązywano, podporządkowując je petersburskiej administracji. Dekretem z 1865 roku wprowadzono język rosyjski do administracji, trzy lata później zniesiono odrębny budżet, władze centralne, a kraj podzielono na 10 guberni. W 1876 roku przebudowano na wzór rosyjski sądownictwo, a dziesięć lat później zlikwidowano Bank Polski. Językiem obowiązującym w urzęd... więcej



Zabór pruski w dobie Bismarcka

Na politykę pruską wobec ziem polskich miał wpływ przede wszystkim premier Otto von Bismarck, sprawujący urząd od 1862 roku. Łączył on konserwatyzm (przywiązanie dla istniejącego porządku) i szacunek dla monarchy z niebywałym pragmatyzmem (praktycznością) i skutecznością działania. To on był realnym twórcą Cesarstwa Niemieckiego, które udało mu się zjednoczyć pod patronatem Prus po udanych wojnach przeciw Danii, Austrii i pokonaniu Francji (1870-1871). Aby utrzymać mocarstwową pozycję zaczął szereg ... więcej



Autonomia galicyjska

Inna niż w pozostałych zaborach sytuacja panowała pod rządami Austrii. Przyczynił się do tego głównie kryzys cesarstwa habsburskiego. Po stłumieniu powstania węgierskiego i klęsce z Piemontem oraz Francją, Austria nie powróciła do dawnej potęgi. Premierem został polski arystokrata, od 1849 roku namiestnik Galicji – Agenor Gołuchowski, który dążył do większej samodzielności krajów składających się na monarchię, jednak jego polityka wskutek sprzeciwów kół centralistycznych nie została w pełni zrealizowana. Wydany ... więcej



Polacy wobec zaborców po upadku powstania styczniowego

Po upadku powstania styczniowego nastroje rewolucyjne i romantyczne znacznie opadły. Krytykowano wzniecenie nieprzygotowanego powstania, w którym brakowało przywódców, sprzymierzeńców czy broni.

Działania na emigracji

W Paryżu wciąż działał Hotel Lambert, na którego czele w 1861 roku stanął syn poprzednika Władysław Czartoryski. Podobnie jak ojciec skupiał się na zabiegach dyplomatycznych (m.in. w 1865 roku starł się przyczynić do sojuszu francusko-austriackiego). Ostatecznie Hotel zaprzestał swej mi... więcej



Zmiany społeczno-gospodarcze na ziemiach polskich w II poł. XIX wieku

Podstawową rolę w reformie gospodarki odegrały przeprowadzone w różnym czasie i na różnych zasadach reformy agrarne. W Prusach uwłaszczenie rozciągnięto na wiele lat, zaś ziemianom wypłacano odpowiednie odszkodowania. Nie objęto nim wszystkich chłopów, ci którzy nie otrzymali ziemi, dołączyli do grupy robotników rolnych.

W Austrii i Rosji reforma uwłaszczeniowa skierowana była przeciw polskiemu ziemiaństwu, w celu zyskania przychylności chłopów. Reforma austriacka z 1848 roku i rosyjska z 1864 roku obejmowały swym zasięgi... więcej



Nowoczesne ruchy polityczne na ziemiach polskich

Ożywienie polityczne na ziemiach polskich pod zaborami rozpoczęło się w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Z jednej strony wypalały się idee pracy organicznej, a dojrzałość zyskiwało nowe pokolenie, z drugiej napływały ważkie idee z państw europejskich. Na większe zainteresowanie polityką wpłynął także szybki rozwój przemysłu i pojawienie się kwestii robotniczej.

Idee nacjonalistyczne

W Warszawie w 1886 roku zostało założone pismo „Głos” (Jan Ludwik Popławski, Józef Potocki, Marian Bohusz)... więcej



Rewolucja 1905-1907 w Królestwie Polskim

Sytuacja przed wybuchem rewolucji 1905 roku

Na początku XX wieku nastroje w Królestwie Polskim względem caratu były w całym społeczeństwie negatywne. Uciskani byli zarówno robotnicy i chłopi, jak i inteligencja. Zbiurokratyzowane rządy rosyjskie wymagały natychmiastowych reform. Dodatkowo niezadowolenie podsycała wojna rosyjsko-japońska (1904-1905), która wpłynęła na obniżenie produkcji włókienniczej w kraju (zamknięcie rynku dalekowschodniego) i zwolnienia robotników.

Trudna sytuację w państwie Mikołaja II pragnęl... więcej



Ziemie polskie u progu I wojny światowej

W Galicji, dzięki najszerszej na ziemiach zaborczych autonomii, szeroko rozwijały się wszelkie ruchy polityczne i społeczne. Tu prasę wydawała Liga Narodowa, tu funkcjonował od 1903 roku sztab PPS. Rewolucja 1905 roku wyzwoliła w Galicji dążenia do reform (zniesienie systemu kurialnego, powszechne wybory). Reformy przeprowadzono w 1907 roku, jednak nie zniosły one faworyzującego ziemiaństwo systemu kurialnego. W związku z dominacją posiadaczy ziemskich w sejmie krajowym, uprzemysłowienie Galicji było bardzo powolne. Jedyną ... więcej



Sprawa polska podczas pierwszej wojny światowej

Morderstwo 28 czerwca 1914 roku arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w Sarajewie doprowadziło do wybuchu wojny. Sprawa polska na początku konfliktu nie była przedmiotem uwagi żadnego z zaborców, ani innych uczestników wojny, jednak po raz pierwszy na tak wielką skalę zaborcy Polski stanęli po dwóch przeciwnych stronach barykady, a ziemie polskie miały stać się areną walki militarnej i politycznej.

Liczyli się polscy rekruci zmobilizowani do armii walczących stron. Odezwa wydana do Polaków przez Niemcy i Austro-Węgry była ba... więcej