Rzeczpospolita szlachecka
klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki

Pierwsza wolna elekcja 1573 i panowanie Henryka Walezego (1573-1574)

Każda elekcja przebiegała w trzech etapach:
sejm konwokacyjny (wywołujący) rozpoczynał obrady;
sejm elekcyjny – wybór nowego monarchy;
sejm koronacyjny – koronacja obranego władcy.

Po śmierci [ps]Zygmunta Augusta[/ps] 7 lipca 1572 roku w Knyszynie w Rzeczpospolitej nastąpił okres bezkrólewia. Poszczególne stronnictwa rozpoczęły walkę o sposób [poj]elekcji[/poj] nowego ... więcej



Elekcja i polityka zagraniczna Stefana Batorego (1576-1586)

W 1575 roku w związku z tym, że [ps]Henryk Walezy[/ps] nie wrócił do Polski by objąć tron zarządzono kolejną elekcję. Wśród kandydatów najpoważniejszą pozycję mieli: książę Siedmiogrodu – [ps]Stefan Batory[/ps] (popierany przez szlachtę jako „rodzimy król”) oraz cesarz Maksymilian II Habsburg (wspierany pieniądzmi Filipa II hiszpańskiego, popierany przez Senat, budzący obawy szlachty ze względu na abso... więcej



Polityka wewnętrzna Stefana Batorego (1576-1586)

Podczas panowania Stefana Batorego decydującą rolę w państwie odgrywał kanclerz i hetman koronny – [ps]Jan Zamoyski[/ps]. W 1578 roku utworzono [poj]Trybunał Koronny[/poj] w Piotrkowie – najwyższego sądu apelacyjnego dla szlachty. W 1581 roku powołano podobny Trybunał dla Litwy. Zasiadali w nich wybierani na sejmikach przedstawiciele szlachty, a także duchowieństwa katolickiego (tzw. deputaci). Przy kr... więcej



Reformacja w Polsce w XVI wieku i unia brzeska

Wśród nurtów reformacyjnych największą rolę w Polsce odgrywały:
luteranizm – Jan Seklucjan, Erazm Gliczner – głównie Prusy Królewskie (Królewiec), wyznawcy to mieszczanie w zachodniej i północnej Polsce;
kalwinizm – Jan Łaski, Krzysztof Krański – Pińczów („Sarmackie Ateny”), wyznawcy to szlachta w Małopolsce i na Litwie;
arianizm (Bracia... więcej



Panowanie Zygmunta III Wazy (1587-1632)

Polityka wewnętrzna Zygmunta III Wazy

Po bezpotomnej śmierci Stefana Batorego konieczna była kolejna wolna elekcja. Po raz drugi doszło do podwójnej elekcji – zwolennicy tradycji jagiellońskiej (m.in. [ps]Jan Zamoyski[/ps]) wybrali [ps]Zygmunta Wazę[/ps] – siostrzeńca [ps]Anny Jagiellonki[/ps] (syna Katarzyny Jagiellonki), zaś stronnictwo katolicko-magnackie na króla wytypowało arcyksięcia Maksymiliana Habsbur... więcej



Wojny polsko-szwedzkie (do 1635 roku)

Głównymi przyczynami konfliktu polsko-szwedzkiego była konkurencja o [poj]dominium Maris Baltici[/poj] a także problem dynastyczny (objęcie tronu po zmarłym ojcu [ps]Zygmunta III Wazy[/ps] – Janie). Polska i Szwecja miały sprzeczne interesy – szlachta skandynawska poszukiwała ziem i zdobyczy, zaś mieszczanie możliwości handlu na nowych obszarach, zaś Rzeczpospolita dążyła do uzyskania nowych nabytków kosztem... więcej



Potop szwedzki (1655-1660)

Głównymi przyczynami najazdu szwedzkiego na Rzeczpospolitą w 1655 roku (tzw. potop szwedzki) były:
chęć ostatecznego rozwiązania kwestii Inflant,
zlikwidowanie pretensji polskiej linii Wazów do korony szwedzkiej,
pragnienie przejęcia przez Szwecję kontroli nad portami południowego Bałtyku,
chęć uzyskania łupów wojennych.
osłabienie Rzeczpospolitej wojnami z Rosją, Kozakam... więcej



Wojny polsko-rosyjskie (do 1686 roku)

Wojny polsko-rosyjskie 1604-1634

Po śmierci [ps]Iwana IV Groźnego[/ps] w 1584 roku władzę w Moskwie przejmuje chory umysłowo Fiodor, który umiera bezpotomnie w 1598 roku (wygasa dynastia Rurykowiczów). W latach 1598-1613 w Rosji trwa tzw. „Wielka Smuta”. W 1591 roku w Ugliczu ginie w klasztorze Dymitr, na czele komisji staje Wasyl Szujski i ogłasza że Dymitr sam się zabił (rola Borysa Godunowa). W 1603 ... więcej



Wojny polsko-tureckie

Za panowania [ps]Zygmunta III Wazy[/ps] spornym obszarem były Ukraina i księstwa naddunajskie (Mołdawia, Wołoszczyzna) – tereny ważne pod względem gospodarczym. Turcja nie protestowała przeciw poszerzaniu wpływów Rzeczpospolitej w hospodarstwach naddunajskich. W 1592 roku hetman Zamoyski uzyskał wolną rękę w polityce prowadzonej na południowo-wschodnich kresach Polski. W 1595 roku na tronie mołdawskim osadził przychy... więcej



Powstania kozackie na Ukrainie

Przyczyny i tło powstań kozackich

W 1569 roku na sejmie lubelskim [ps]Zygmunt II Augus[/ps]t wcielił do Korony Ukrainę, Podole i Wołyń. Na południowo-wschodnich krańcach Rzeczpospolitej wykształciła się kozaczyzna - kategoria ludzi wolnych, których łączył wspólnie zamieszkiwany obszar, obyczaje i uznawanie atamanów. Ich główną siedzibą było Zaporoże – teren nad porohami (porohy – katarak... więcej



Skutki wojen w XVII-wiecznej Rzeczpospolitej

Terytorialne skutki wojen

Maksymalny obszar terytorialny [poj]Rzeczpospolita Obojga Narodów[/poj] miała po podpisaniu pokoju z Rosją w Polanowie w 1634 roku i wynosił on ok. 990 tysięcy km². W kolejnych wojnach Polska traciła na rzecz sąsiadów kolejne obszary. W wojnie ze Szwecją na podstawie traktatu oliwskiego z 3 maja 1660 roku utraciła Inflanty na północ od Dźwiny. W wyniku traktatu Grzymułtowskiego z 1668 ... więcej



Kryzys polityczny państwa polskiego w II połowie XVII wieku

W XVII wieku oprócz problemów zewnętrznych silne były tarcia wewnętrzne. W kraju rosła antyszlachecka opozycja (mieszczanie, chłopi). Działalność [ps]Bohdana Chmielnickiego[/ps] inspirowała ludność chłopska do wystąpień przeciw szlachcie. Niepokoje opanowały Lubelszczyznę, Podlasie, zaś otwarte powstanie wybuchło w Wielkopolsce, a w 1651 niepokoje na Podhalu wzniecił Aleksander Kostka Napierski (zajęc... więcej



Panowanie Jana III Sobieskiego

Wybór w 1669 roku na króla [ps]Michała Korybuta Wiśniowieckiego[/ps] związanego z Habsburgami spowodował zaostrzenie konfliktu z Turcją. Po podpisaniu haniebnego dla Polski [poj]pokoju w Buczaczu[/poj] w 1672 roku w obronie partii prohabsburskiej zawiązała się konfederacja gołąbska, jednocześnie została zawiązana profrancuska konfederacja szczebrzeszyńska, żądająca detronizacji króla Michała. Zagrożenie turecki... więcej



Panowanie Augusta II Mocnego (1697-1733)

Podczas [poj]elekcji[/poj] w 1697 roku wiele europejskich państw pragnęło wpłynąć na wybór następcy zwycięzcy spod Wiednia. W kraju ścierały się głównie dwa stronnictwa. Pierwsze – profrancuskie – popierało księcia Conti - Kondeusza (m.in. prymas), którego wybór wiązał się z zakończeniem konfliktu polsko-tureckiego zaś drugie – habsburskie – elektora saskiego Fryderyka Augusta... więcej



Reformy „sejmu niemego”

„Sejm niemy” umacniał zasadnicze elementy ustroju Rzeczpospolitej, powodując, że w latach kolejnych nie było szans na naprawę i wzmocnienie kraju w zbrojącej się i absolutystycznej Europie. Na sejmie uchwalono konstytucję przewidującą ograniczone reformy. Wojska saskie zostały zmuszone do opuszczenia polskich terenów, a o losach państwa polskiego miała decydować wyłącznie rodzima szlachta. Polacy nie mie... więcej



Podwójna elekcja 1733 roku i wojna sukcesyjna polska

Po śmierci Augusta II Mocnego w lutym 1733 roku nastąpiła kolejna konwokacja. Wbrew ustaleniom Austrii i Rosji polska szlachta stanowczo przeciwstawiała się wyborowi kandydata z zewnątrz, z obcego państwa (dlatego z góry odrzuciła kandydaturę portugalskiego infanta Emanuela). Na sejmie konwokacyjnym został przyjęty wniosek [poj]interrexa[/poj] – prymasa Teodora Potockiego o odrzuceniu wszelkich kandydatów spoza P... więcej



Panowanie Augusta III (1733-1763)

Zdobycie polskiej korony przez [ps]Augusta III[/ps] było niemałym sukcesem. Wyróżniał on dynastę Wettinów spośród innych władców Rzeszy i dawała podstawy do starań o tytuł cesarza rzymsko-niemieckiego. Plany te po śmierci cesarza Karola VI przekreśliła aneksja Śląska dokonana przez pruskiego władcę [ps]Fryderyka II[/ps]. Uzyskanie zwierzchnictwa nad księstwami głogowskim i żagańskim utrudniały w znaczny... więcej



Polska w okresie wielkiej wojny północnej (1700-1721)

Geneza wojny północnej

W związku z klęską polityki antytureckiej [ps]August II[/ps] włącza się w konflikt o [poj]dominium Maris Baltici[/poj], zawierając sojusz z Danią, Rosją i Brandenburgią przeciw słabnącej Szwecji (Liga Północna). Polska w tym konflikcie jest przedmiotem, nie podmiotem. Nowy król polski dąży do uzyskania dziedzicznego księstwa w Inflantach oraz budowy absolutyzmu Wettinów w Sakso... więcej



Reformy sejmu konwokacyjnego - 1764 rok i elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego

Po śmierci [ps]Augusta III[/ps] w październiku 1763 roku stronnictwo Czartoryskich zwróciło się o pomoc do Rosji. Caryca [ps]Katarzyna II[/ps] zgodziła się jej udzielić, jednak za cenę rezygnacji Familii z radykalnej naprawy Rzeczypospolitej i wzmocnienia roli sejmu. Jako nowego króla władczyni widziała nie kandydata stronnictwa prorosyjskiego Adama Kazimierza Czartoryskiego, lecz stolnika litewskiego [ps]Stanisława Augusta... więcej



Panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764-1795) do 1788 roku

Założenia polityki Poniatowskiego

[ps]Stanisław August Poniatowski[/ps] realizację swego planu politycznego opierał głównie na współpracy z Rosją. O ile ulegał mocarstwu w sprawach zewnętrznych, o tyle w działaniach wewnętrznych starał się, na ile to możliwe, zachować niezależność. Współpraca z caratem miała umożliwić przeprowadzenie niezbędnych reform państwa, a także trwale zmniejszyć wpływy... więcej



Pierwszy rozbiór Polski

Przyczyny pierwszego rozbioru Polski

Wystąpienia [poj]konfederacji barskiej[/poj] oraz wojna turecko-rosyjska doprowadziły do umiędzynarodowienia sprawy polskiej. Pierwsza w konflikt zaangażowała się deklarująca neutralność Austria, oddzielając kordonem w lutym 1769 roku starostwa spiskie (enklawa polska na terenie Austrii), a w roku kolejnym starostwa na Podkarpaciu, tym samym czyniąc precedens rozbiorowy.

Zaró... więcej



Reformy oświeceniowe za czasów stanisławowskich (do 1788 roku)

Działalność Komisji Edukacji Narodowej

Reforma szkolnictwa rozpoczęła się już za czasów Augusta II, kiedy zmieniono program kolegiów (szkół średnich) prowadzonych przez [poj]jezuitów[/poj] i [poj]pijarów[/poj] poprzez wprowadzenie przedmiotów przyrodniczych oraz języka i historii ojczystej. Dzięki staraniom [ps]Stanisława Konarskiego[/ps], założyciela Collegium Nobilium (1740 rok, cel: kształcenie magnack... więcej



Polska za czasów Sejmu Wielkiego (1788-1792)

Sytuacja międzynarodowa w dobie Sejmu Wielkiego

Po zbliżeniu Rosji, Austrii i Prus podczas pierwszego rozbioru Polski ich interesy szybko się rozeszły. Konflikt o Śląsk dzielił Wiedeń i Berlin, dodatkowo po śmierci elektora Bawarii Maksymiliana Józefa I rozgorzała nierozstrzygnięta wojna o sukcesję bawarską (1777-1779). Rosja z kolei planowała całkowicie usunąć Turków z Europy i przywrócić bizantyjskie cesarst... więcej



Zasady Konstytucji 3 Maja

Konstytucja z 3 maja 1791 roku była pierwszym takim aktem w Europie i drugim na świecie (po Stanach Zjednoczonych, gdzie tekst Konstytucji uchwalono w 1787 roku). Miała na celu zachowanie całości i suwerenności państwa, zagwarantowanie przywilejów szlachty, duchowieństwa i mieszczan. Ustalała ona zasadnicze podstawy ustroju Rzeczpospolitej jako [poj]monarchii konstytucyjnej[/poj]. Za cel stawiała sobie przede wszystkim rozwią... więcej



Konfederacja targowicka i drugi rozbiór Polski

Konfederacja targowicka i wybuch wojny w obronie Konstytucji III Maja

Mimo iż oficjalnie uchwalenie ustawy zasadniczej było przyjmowane w Europie entuzjastycznie, to sąsiedzi Polski widzieli w niej duże zagrożenie (głównie Prusy). [ps]Katarzyna II[/ps] pragnęła cofnięcia reform i powrotu do stanu z 1788 roku. Przyjęła więc propozycję zawiązania antysejmowej konfederacji złożonej jej w Jassach przez przeciw... więcej



Powstanie kościuszkowskie i trzeci rozbiór Polski

Okoliczności wybuchu powstania kościuszkowskiego

Patrioci, z których część musiała opuścić kraj po przejęciu władzy przez targowiczan planowali zbrojne powstanie. Ośrodek w Saksonii wysłał na początku 1793 roku do Paryża misję z [ps]Tadeuszem Kościuszką[/ps] na czele by przekonać tamtejszy rząd o demokratycznym charakterze przyszłego powstania i prosić o poparcie dla niepodległości Polski w rokow... więcej